Göz hastalıklarının neden olduğu kalıcı görme kayıplarının tedavisine yönelik bilimsel araştırmalarda umut veren bir gelişme yaşandı. Araştırmacılar, memeli gözünün hasar gören retina hücrelerini neden kendiliğinden yenileyemediğini ortaya koyarken, bu sürecin önündeki biyolojik engeli kaldırarak farelerde yeniden hücre üretimini başardı.
İnsan retinası, görme duyusunun korunmasında hayati rol oynayan hücrelerden oluşuyor. Ancak bu hücreler hasar gördüğünde, zebra balığı ve bazı amfibilerin aksine kendilerini yenileyemiyor. Bu nedenle glokom ve retinitis pigmentosa gibi retina hastalıkları, kalıcı görme kayıplarına neden olabiliyor.
Bilim dünyasında uzun süredir araştırılan bu soruna ilişkin yeni bulgular, memeli retinasının yenilenme kapasitesinin tamamen ortadan kalkmamış olabileceğine işaret ediyor.
RETİNANIN YENİLENMESİNİ PROX1 PROTEİNİ ENGELLİYOR
Araştırmada, hasar gören retina nöronlarının Müller glia adı verilen destek hücrelerine PROX1 proteini aktardığı belirlendi.
Memelilerde bulunan ancak zebra balıklarında aynı şekilde görülmeyen bu proteinin, Müller glia hücrelerinin yeniden programlanmasını ve bölünerek yeni retina hücreleri oluşturmasını engellediği tespit edildi.
Araştırmacılara göre PROX1, retinanın kendini onarma sürecinin önünde biyolojik bir fren görevi görüyor.
Retinitis pigmentosa nedeniyle yaşamını yitiren hastalardan alınan doku örneklerinde de benzer PROX1 birikiminin saptanması, bulguların insan hastalıkları açısından da önem taşıyabileceğini gösterdi.
FARELERDE YENİ RETİNA HÜCRELERİ ÜRETİLDİ
Bilim insanları, bu engeli ortadan kaldırmak amacıyla hücre dışındaki PROX1 proteinini etkisiz hale getiren bir antikor parçasını AAV adı verilen viral taşıma sistemi aracılığıyla uyguladı.
PROX1’in baskılayıcı etkisinin azaltılmasıyla Müller glia hücrelerinin yeniden programlanmaya başladığı görüldü. Destek hücreleri bölünerek öncül hücre özellikleri kazandı ve yeni fotoreseptör hücreler, özellikle de görmenin düşük ışıkta gerçekleşmesini sağlayan çubuk hücreler üretildi.
Retinitis pigmentosa hastalığını modelleyen farelerde gerçekleştirilen deneylerde, retina dokusunun yapısında ve elektriksel görme yanıtlarında iyileşme kaydedildi.
Dış nükleer tabakanın kalınlığında ve elektroretinografi (ERG) ölçümlerinde artış gözlenirken, elde edilen görsel işlev kazanımlarının altı aydan daha uzun süre korunduğu bildirildi.
İNSANLARDA TEDAVİ İÇİN HENÜZ ERKEN
Araştırmanın en dikkat çekici yönü, memeli retinasında da belirli koşullar altında hücre yenilenmesinin mümkün olabileceğini göstermesi oldu. Bu bulgu, özellikle mevcut tedavilerle kaybedilen retina hücrelerinin yeniden kazanılmasının mümkün olup olamayacağına ilişkin yeni araştırma kapıları açabilir.
Ancak yöntemin insanlarda işe yarayıp yaramayacağı henüz bilinmiyor. Çalışma şu aşamada fare deneyleriyle sınırlı bulunuyor ve insanlarda güvenlilik ile etkinliğini ortaya koyacak klinik araştırmalar henüz gerçekleştirilmiş değil.
Güney Kore İleri Bilim ve Teknoloji Enstitüsü (KAIST) bünyesindeki çalışmanın teknoloji ve tedavi geliştirme sürecini üstlenen Celliaz girişimi ise yeni ilaç başvurusu için 2028 yılı civarını hedefliyor.
Araştırmanın klinik aşamaya ulaşması halinde, retina hücrelerinin hasar sonrası yenilenmesini hedefleyen yeni tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesi mümkün olabilir.



