İsrailli savunma şirketi Aeronautics Defense Systems, Azerbaycan’a satmak istediği kamikaze drone’u tanıtmak için 2017’de Ermeni askerlerinin bulunduğu askeri mevziyi hedef almakla suçlandı. Şirketin iki İsrailli çalışanının gerçek hedeflere ateş açmayı reddettiği, yöneticilerin ise drone’u kendilerinin kullandığı öne sürüldü. Olayın ardından İsrail’de soruşturma başlatıldı, ihracat izni askıya alındı ve yıllar sonra şirket ile üst düzey yöneticileri hakkında dava açıldı.
Savunma sanayii dünyasında 2017 yılında ortaya çıkan olay, İsrail’in Azerbaycan’a silah satışları ve Dağlık Karabağ’daki Ermenistan-Azerbaycan çatışmasının uluslararası boyutunu yeniden gündeme getirdi.
İsrail merkezli Aeronautics Defense Systems şirketinin, Azerbaycanlı askeri yetkililere gerçekleştirdiği silahlı insansız hava aracı tanıtımı sırasında, ürünün kabiliyetlerini göstermek amacıyla Ermeni askerlerinin bulunduğu gerçek bir askeri mevziye saldırı düzenlediği iddia edildi.
Olayın en dikkat çekici tarafı ise saldırının şirketin kendi çalışanları arasında da krize yol açmasıydı. İsrail basınında yayımlanan haberlere göre, şirketin iki drone operatörü, Azerbaycan tarafının talep ettiği gerçek hedefe saldırmayı reddetti. Çalışanların bu tutumları nedeniyle yöneticileri tarafından tehdit edildiği, daha sonra şirketin üst düzey iki temsilcisinin kontrolü ele alarak saldırıyı gerçekleştirmeye çalıştığı öne sürüldü.
İki çalışan saldırıyı reddetti, yöneticiler drone’u kendileri kullandı
Olay, İsrail’in Maariv gazetesinde 13 Ağustos 2017’de yayımlanan haberle kamuoyuna taşındı. Haberin dayanağını, şirketin iki çalışanı tarafından İsrail Savunma Bakanlığına iletilen resmi şikayet oluşturuyordu.
Şikayete göre Aeronautics ekibi, Azerbaycan’ın başkenti Bakü’ye Orbiter 1K isimli kamikaze drone’un satış anlaşmasını tamamlamak ve ürünün yeteneklerini göstermek üzere gitmişti. Ancak tanıtım sırasında Azerbaycanlı yetkililerin, drone’un Ermeni askeri mevzisine karşı kullanılarak denenmesini istediği ileri sürüldü.
İki operatörün bu talebi kabul etmemesi üzerine şirketin daha üst düzey iki yöneticisinin devreye girdiği belirtildi. Drone’ların bu kişiler tarafından kullanıldığı, ancak hedeflerin doğrudan vurulamadığı iddia edildi.
Şikayette yer alan anlatıma göre drone’lardan biri hedeflenen askeri mevzinin yaklaşık 100 metre yakınına düştü. Saldırıda herhangi bir hasar meydana gelmediği yönündeki ilk haberlerin aksine, Ermeni askeri kaynakları 7 Temmuz 2017’deki saldırıda iki askerin hafif yaralandığını bildirdi.
Ermeni ordusundan Albay Armen Gyozalian da iki askerin yaralandığını doğruladı. Bu bilgi daha sonra İsrail basınında yayımlanan soruşturma haberlerinde de yer aldı.
Kullanılan silah: Orbiter 1K kamikaze drone
Skandalın merkezindeki Orbiter 1K, hedefini tespit ettikten sonra üzerine dalış yaparak patlayan, tek kullanımlık bir insansız hava aracı olarak tasarlanmıştı.
Yaklaşık 1 ila 2 kilogramlık patlayıcı taşıyabilen sistem, klasik keşif dronlarından farklı olarak doğrudan saldırı amacıyla kullanılıyor. Hedefe yöneldikten sonra üzerindeki patlayıcıyı infilak ettirerek kendisini de imha ediyor.
Şirketin Azerbaycan’a tanıtmak istediği bu sistemin, gerçek bir askeri mevzi üzerinde denenmesinin talep edilmesi, olayın sıradan bir silah tanıtımının çok ötesine geçmesine neden oldu.
İsrail mevzuatına göre savunma şirketlerinin gerçek hedefler üzerinde silah gösterisi yapabilmesi için özel izin alması gerekiyordu. Soruşturmanın temel hukuki boyutlarından biri de bu iznin bulunup bulunmadığı ve savunma ihracatı kurallarının ihlal edilip edilmediğiydi.
İsrail ihracat iznini askıya aldı
İddiaların Ağustos 2017’de kamuoyuna yansımasının ardından İsrail Savunma Bakanlığı, Aeronautics’in önemli bir yabancı müşterisine Orbiter 1K satışını durdurdu.
Şirket, Tel Aviv Borsasına yaptığı bildirimde, önemli bir müşterisine yönelik pazarlama ve ihracat izninin askıya alındığını duyurdu. Müşterinin adı resmi açıklamada belirtilmese de İsrail ve uluslararası basın bu ülkenin Azerbaycan olduğunu yazdı.
Şirketin söz konusu müşteriyle iki yıl içinde yaklaşık 71,5 milyon şekel, yani 20 milyon dolarlık bir anlaşma gerçekleştirmeyi planladığı bildirildi.
İsrail Savunma Bakanlığı iddiaları incelemeye alırken polis de Kasım 2017’de şirket hakkında ceza soruşturması başlattı. Soruşturmanın önemli bir bölümü mahkeme kararıyla gizlilik kapsamına alındı.
2018’de yöneticiler hakkında suçlama hazırlığı
Yaklaşık bir yıl süren soruşturmanın ardından İsrail Başsavcılığı, Ağustos 2018’de şirketin üst düzey yöneticileri hakkında dava açılmasının gündemde olduğunu duyurdu.
Hakkında suçlama hazırlığı yapılan isimler arasında dönemin CEO’su Amos Matan, CEO yardımcısı Meir Rizmovitch, geliştirme direktörü Haim Hivashar ve pazarlama direktörü David Goldin bulunuyordu.
Yöneticiler hakkında ağırlaştırılmış dolandırıcılık ve Savunma İhracat Kontrol Yasası’nı ihlal şüphesiyle işlem yapılması planlanıyordu.
Şirket ise iddiaları reddederek savcılığa kendisini savunma fırsatı verildiğinde dosyanın kapatılacağına inandığını açıkladı.
Yasak kaldırıldı, Azerbaycan ile 13 milyon dolarlık anlaşma yapıldı
Soruşturma sürerken dikkat çeken bir gelişme Şubat 2019’da yaşandı. İsrail Savunma Bakanlığı, Aeronautics’in Orbiter 1K modelinin Azerbaycan’a satışına yönelik ihracat kısıtlamasını kaldırdı.
Bu kararın ardından şirket, Azerbaycan ile iki yıllık ve 13 milyon dolar değerinde yeni bir anlaşma imzaladı. Sözleşme, daha önce satılan Orbiter 1K sistemlerinin bakım hizmetlerini kapsıyordu.
İhracat yasağının kaldırılması, şirketin Rafael adlı İsrail devlet savunma şirketi tarafından satın alınmasından yalnızca birkaç hafta sonra gerçekleşti. Rafael, Aeronautics’in satın alınması için 231 milyon dolar ödedi.
Böylece Ermeni askerlerinin hedef alındığı iddiasıyla uluslararası tartışmaya neden olan şirket, Azerbaycan pazarına yeniden döndü.
2021’de şirkete dava açıldı: Dosyada gizlilik kararı
Olayın hukuki süreci yıllarca devam etti. 29 Aralık 2021’de İsrail Başsavcısı Avichai Mandelblit ve Savcılığın Ekonomik Suçlar Birimi, Aeronautics şirketi ile üç üst düzey yöneticisi hakkında mahkemeye iddianame sundu.
Şirket ve yöneticiler, bir müşteriye yönelik savunma ihracatı işlemlerinde ilgili yasaları ihlal etmekle suçlandı. Ancak davanın ayrıntıları hakkında mahkeme tarafından yayın yasağı getirildi.
İsrail’in Jerusalem Post gazetesi, yargılamanın kamuoyuna açık bir duruşmaya dönüşmesinin diplomatik açıdan hassas sonuçlar doğurabileceğini, dosyanın yabancı tanıkların dinlenmesini gerektirebileceğini yazdı.
Globes gazetesi ise savcılık ile şirket arasında para cezası ve kamu hizmeti karşılığında hapis cezası içermeyen bir uzlaşma üzerinde prensipte anlaşmaya varıldığını, ancak bazı koşullardaki anlaşmazlıklar nedeniyle sürecin uzadığını aktardı.
Rafael yönetimi de yaptığı açıklamada, iddianamenin şirketin satın alınmasından çok önce görev yapan yöneticilerin faaliyetleriyle ilgili olduğunu ve mevcut yönetimin olayla ilgisinin bulunmadığını savundu.
2016’da da İsrail yapımı drone Ermenileri hedef almıştı
Aeronautics dosyası, İsrail’in Azerbaycan’a silah satışlarının tartışıldığı tek olay değildi.
Nisan 2016’da Dağlık Karabağ’daki çatışmalar sırasında Azerbaycan’ın İsrail yapımı Harop kamikaze drone’unu bir otobüse yönelik saldırıda kullandığı bildirilmişti. Saldırıda yedi Ermeni yaşamını yitirmişti.
Ancak bu olayda kullanılan Harop, Aeronautics tarafından değil, başka bir İsrail savunma şirketi olan Israel Aerospace Industries tarafından üretilmişti.
Azerbaycan, İsrail savunma sanayisinin önemli müşterilerinden biri olarak öne çıkarken iki ülke arasındaki silah ticareti yıllar içinde milyarlarca dolarlık hacme ulaştı. İsrail’in Azerbaycan’a gelişmiş silah sistemleri sağlaması, Ermenistan ile ilişkilerinde de tartışmalı başlıklardan biri oldu.
Önemli not: Aeronautics dosyasındaki iddialar, şirketin iki çalışanının şikayeti ve İsrail makamlarının yürüttüğü soruşturmayla gündeme geldi. Şirket iddiaları reddetti. 2021’de iddianame düzenlendiği doğrulanmış olmakla birlikte, erişilebilen kaynaklarda davanın kesinleşmiş nihai hükmü yer almıyor.
